शिवरायांवर रचलेले काव्य...

प्रतापगडाची झुंज (पोवाडा) – शाहीर विष्णुपंत कर्डक

2011-05-14T02:22:00.000-07:00

प्रतापगडाची झुंज

चौक १

धन्य--धन्य शिवाजी भोसला । वीर गाजला ।

राजा शोभला । राष्ट्राला पूर्ण देऊन आधार ।

यवन सत्तेस झुगारुन पार । राज्य मराठयांचे केला विस्तार ॥

विजापुरी भरला दरबार । शिवाजी बंडखोर ।

झाला शिरजोर । वेडी बेगम म्हणे हो सरदार ।

सांगा शिवाजीला कोण धरणार । तयाला बढती थोर मिळणार ॥

पैजेचा मांडिला विडा । करीना कोणी धडा ।

झाला मग खडा । क्रोधान अफझूलखान ।

मराठा शिवाजी सैतान । कायमचा टाकतो मी गाडून ।

पैजेचा विडा उचलून । दरबारी बोलला गर्जून ।

शिवाजीचं मुंडक कापून । विजापूरी येतो घेऊन ।

असं म्हणून शिवाजीवर खान चालला ॥

खेडीच्या-खेडी उध्वस्त करु लागला ।

एक लाख फौज संगतीला । जाळपोळ करीत चालला ।

कापितो गाय रस्त्याला । देवांच्या फोडतो मूर्तीला ॥

जमीनदोस्त करा देवळाला । जुलमाने छळी हिंदुला ।

तुळजापुरी येताच चालून । जात्यात घालून ।

टाकली भरडून भवानी देवीला ॥ पंढरपुरी येताच खान ।

शिरला राऊळात । चक्रीत झाला पाहून नाही देव देवळात ॥

भिऊन पळाला म्हणे मला हा शिवाजीचा देव ॥

शिवाजीची काय कथा, आता मी घेतो त्याचा जीव ॥

क्रोधानं फोडून मग देऊळ । निघून चालला ॥

तळ देऊन येऊन राहिला । वाई गावाला ॥

शिवाजीला निरोप धाडला । तू यावं शरण खानाला ।

ऐकशील जरी या वेळा । तरी देतो जीवदानाला ।

ना तरी मराठा मुलखाला । तुज सहित मिळवीन मातीला ।

असं सांगून शिवाजीकडे । कृष्णाजी भास्कर वकील धाडला ॥

शिवाजीला आधीच देवांचा अर्ज होता गेला ॥

दुर्दशा करुन खानानं छळलं आम्हाला ॥

शिवाजीनं समय पाहून । केलं मान्य खान बोलणं ।

मग तह ठरला मिळून । सडया स्वारीनिशी येऊन ।

एक वीर संगती घेऊन । भेटावं बहु आनंदानं ।

असा बेत नक्की ठरवून । करार करुन । वकील परतला ॥

शिवाजीनें केली तय्यारी पहा त्या वेळा ।

गुढया-तोरणे उभारुन प्रतापगड सजवीला ॥

थोर शोभा केली मंडपाला । पाचूचे मणी खांबाला ।

हिरे माणके मध्य भागाला । गाद्या-गिरद्या तक्कया लोडाला ।

मयूर सिंहासन बसण्याला । इंद्रपुरी जणु वसविली प्रतापगडाला ॥

आघाडीस ठेवला नेताजी । पिछाडीस बाजी । मध्ये तानाजी ।

मराठा फौज बंदोबस्तास । शिवाजी भेट देईल खानास ।

वृत्तांत ऐका पुढील चौकास ॥

चौक २

आहा आहा शिवाजी भोसला । शरण आपणाला ।

कळता यवनाला । हर्षला अफझूलखान ।

बोलू लागला तो गर्वानं । शिवाजीला ठोशात मारिन ॥

शिवाजी डोंगरी उंदिर । लुटारु चोर ।

करुनिया ठार । दावतो यवनांच्या दंडा ।

कापूनिया मराठयांचा तांडा । रोवितो मुस्लीमचा झेंडा ॥

अशा आनंदाच्या लहरीत । प्रताप गडी येत ।

बसता मंडपात । शिवाजी म्हणे मस्त गबर झाला ।

संपत्ती एवढी कुठून त्याला । हिर्‍या मोत्यानं मंडप सजला ।

गुडगुडी तोंडी धरुन सिदीला (बंडाला) सांगे डौलानं ॥

शिवाजीला ठार मारुन । संपत्ती नेतो लुटून ॥

मंडपात खान बैसला , कळले शिवबाला ॥

भवानीचे घेऊन दर्शन । नमून मातेला ।

जाणून काळ वेळेला । अंगभर चिलखत ल्याला ॥

भरजरी पोषाख केला । जिरे टोप शिरी चढविला ।

वाघनखे भरुनी पंजाला ॥ खानाच्या भेटीला ।

सर्जा मंडपामधें आला । आहा आहा शिवाजी पाहून ।

दुष्मनी दिली सोडून । तू दोस्त आजपासून ॥

पतंगाने झडप घालावी जशी ज्योतीला ।

सर्पाने विळखा मारावा जसा मुंगुसाला ॥

तसा खान झडपी तया समयास ।

बगलेत धरुन मानगूट, सुरा खुपसला ॥

शिवाजी शूर भोसला । तोही पुरेपुर कसलेला ।

नव्हता कच्च्या गुरुचा चेला । जिजा आईच दूध प्यायलेला ॥

तो कसचा भितोय खानाला । खानाचे कपट ओळखून ॥

मारा चुकवून । बगल तोडून झाला बाजूला ॥

मग सिंह झडपी जसा मस्त हत्तीला ।

वाघाने धरुन फाडावे जस बकर्‍याला ।

तसा शिवाजीने खानाला । वाघनखे खुपसून पोटाला ।

खानाचा फोडला कोथळा । तो खान आडवा पडला कोसळून ।

बचाव बचाव म्हणून ॥ अल्लाअल्ला म्हणून । प्राण सोडला ॥

सय्यद बंडाने जोराचा वार शिवबावर केला ॥

जिरेटोप तुटून धरणीस खेळू लागला ॥

पाहून राजावर घाला । जिवा महाला होताच बाजूला ।

तात्काळ तुटून पडला । सय्यद बंडाला धाडला खानाच्या भेटीला ॥

जयजयकार डंका गाजला । मराठयांनी हल्ला चढविला ।

रक्ताने प्रतापगड न्हाला । खानाची फौज मारुन ।

केली धूळघाण । यवन हैराण । तया समयाला ॥

खानाचे लाव लष्कर । हत्ती, घोडे स्वार । पायदळ सारं ।

लढुनिया फस्त केले यवनास । विजयाने माळ घातली शिवबास ।

शाहीर कर्डक सांगे कवनात ॥

अफझुलखानाचा वध (पोवाडा) – क्रांतिशाहीर ग.द.दीक्षित, चिंचणीकर (सांगली)

2010-10-01T21:16:00.000-07:00

सर्ग १ : चाल १

त्या दैत्य हिरण्य कश्यपूला, नारसिंहानं भला, जसा फाडिला,

शिवाजिनं तसा अफझुलखानास, फाडला प्रतापगडीं आणा ध्यानास ।

भवानी आई साह्य शिवबास ॥ध्रु०॥

चाल ५

स्वातंत्र्य हिंदमातेचे केले ज्यानी नष्ट,

असे रावण कुंभकर्ण दैत्य फार बलिष्ठ आले पुन्हा जन्माला ऐका खरी ती गोष्ट,

रावण औरंगजेब खरा, कुंभकर्ण पुरा, अफझुलखान स्पष्ट ॥

चाल १

त्या विष्णूरुपी शहाजीला, कपटानं बोला, पकडुनी नेला,

विजापुरच्या आदिलशहानं, ठार मारण्याचा विचार करुन,

भिंतीत चिरडण्याची आज्ञा दिली जाण ॥

चाल २

परी सर्जा शिवाजी पुत्रानं, शाहास शह देऊन ॥

सोडविला पिता युक्तीनं, हे प्रसिद्ध जगतीं जाण ॥

दिल्लीपती शहाजहान । याच्याच थोर साह्यानं ॥

चाल ३

इकडे ऐका प्रकार काय झाला सांगतो तुम्हाला ॥

महाराष्ट्रांत शिवाजिनं घातला धुमाकुळ साचा ॥

नुकताच दरबारीं प्रताप आपल्या दिमाखाचा ॥

दाविला शहाला बोकड म्हणून दाढीचा ॥

तोरणा घेऊन घातला पाया स्वराज्याचा ॥

असं पाहून भडकला क्रोध कादिलशहाचा ॥

म्हणे कौन करील हा ठार चुव्वा डोंगरचा ॥

चाल लगट

त्यावेळीं भवानी मातेनं, तुळजापुरच्या अंबाबाईनं, लक्ष्मीला हांक मारुन,

शिवाजीला साह्य करण्याची आज्ञा दिली छान ॥

लक्ष्मीचं साह्य शिवबाला, कसं झालं ऐका त्या वेळा,

त्या तोरणा किल्ल्यावर भला, द्रव्याचा साठा गवसला शिवराजाला ॥

दिली धडक त्यानं बेधडक, तेव्हा सुरतेला अन्‌ कल्याणचा खजिना आणिला,

खर्चून द्रव्य प्रतापगड किल्ला बांधला ॥

मग मोठया भक्ति भावानं, भवानीला केलं स्थापन, अशी घोर वार्ता ऐकून,

भडकलं शहाचं मन, दरबार त्यानं भरवून, केला प्रश्न आदिलशहानं,

ठार करिल पहाडका चुव्वा ऐसा वीर कौन ॥

चाल १

ऐकून असे हे बोल, झाला बेताल, खान अफझूल,

ठार म्हणे करीन शिव्या सैतान,

शिवाजी किस चिडिया का नाम, वीर मैं बडा हूं अफझुलखान ॥

सर्ग २ : चाल १

ही वार्ता कळतां शिवबाला, तैयार हो झाला,

विचार करण्याला, भरविला राजगडीं दरबार,

जमविले सर्व वीर सरदार, जिजामाई त्यांत मुख्य आधार ॥

मोरोपंत पिंगळे नेताजी, जेधे कान्होजी, तसाच तानाजी,

जिवा महाला तो खरा कल्याण, तोंच स्वामी समर्थ शिष्य कल्याण,

गर्जना करती शुभ कल्याण ॥

चाल २

संदेश रामदासांचा, कथियला त्यानी दरबारीं ॥

हे अरिष्ट खानाचे, नच जाण फक्त तुजवरी ॥

हे अरिष्ट धर्मावरती, येतसे देवळांवरी ॥

चाल ३

ऐकून असा संदेश---

बंदोबस्त केला देवळांचा शिवाजीनं खास ॥

तुळजापुरची भवानी ठेवली गुप्त जाग्यास ॥

पंढरपुरचा विठोबा चंद्रभागेच्या पात्रांत ॥

ठेवून दर्शनी मूर्ति स्थापल्या स्थानास ॥

आणि आपण केला मुक्काम प्रतापगडास ॥

चाल लगट

खान आला तुळजापुरला, फोडलं भवानी देवीला,

जात्यात भरडुनी पीठ केलं समयाला ॥

चाल १

अगणीत फौज संगतीला, घेऊनीया आला, पंढरपुराला,

विठोबा फोडला चढला गर्वास, बोलला किती मूर्ख

हिंदू हे खास, मानीती देव पहा दगडास ॥

चाल लगट

अफझुलखान बोलला आपणाला, किती मूर्ख हिंदू हे बोला,

म्हणत्यात देव दगडाला, आतां कुठं रं तुमचा देव गेला,

त्यो गेला हुता कुठें ऐका सांगतो तुम्हाला ॥

शिवाजीच्या अंगी भवानींन संचार केला ।

देवीनं दृष्टांत दिला शिवबाला । दे बोकड बळी हा मला-

भिऊं नको उभी मी पाठीला सदा साह्याला ॥

(देवीनं दृष्टांत दिल्यावर शिवाजी राजानी अफझुलखानाशी सामना देण्याची तयारी कशी केली)

चाल भेदीक

पश्चिमेस किल्ल्याच्या ठेविले वीर मोरोपंत पिंगळ्याला ।

वीर कृष्णाजी पवार सुपेकर देऊन त्याच्या साह्याला ॥

पायदळ सारे कोंकण प्रांती घोडदळ देऊन नेताजीला ।

सज्ज ठेविले त्याला सैन्यासह करण्या वाईवर हल्ला ॥

कान्होजी जेधे वीर राहिला कोयनेच्या त्या तीराला ।

स्वतः संगं तानाजी आणी घेतला जिवाजी महाला ॥

चाल १

कृष्णाजी नामें ब्राह्मण, खासा प्रधान, खानाचा जाण,

वळविला शिवाजीनं त्या समयास, सांगे तो जाऊन अफझुलखानास,

शिवाजी भ्यालाय, धनी आपणास ॥

चाल कटाव १

(याप्रमाणे व्यवस्था केल्यानंतर)

प्रतापगडच्या मार्‍या खाली, जागा भेटीची त्यांनी ठरविली,

ठराव झाला अफझुलखानानी, सेना सारी दूर ठेवूनी,

फक्त हुजरे दोन यावं घेऊनी, भ्यालाय शिवाजी मेल्यावाणी,

अशा तर्‍हेचा फांसा टाकूनी, मासा गळाला ओढला

शिवबानी, रस्ते करण्याच्या निमित्तानी, दहावीस हजार मावळे त्या रानीं,

ठेवले कामावर मजूर म्हनोनी, भले दांडगे खंदक खणुनी,

वेळ भेटीचा मोजतो क्षण सत्याचा ॥

चाल दांगटी

मग विचार केला शिवबानं, यावा पाहून, अफझुलखान,

आधींच पाहिलेला असावा चांगला, म्हणून वेश पालटून त्या वेळा,

बहिर्जी नाईक संग घेतला, कधीं तो होई तमाशेवाला,

कधीं कधीं शाहीर गोंधळी बनला, कवा कवा मोळीविक्याही झाला,

कधीं जाई घेऊन भाजीपाला । असा रोज रोज क्रम चालला,

परी नाही खान त्या दिसला, गा ऐका तुम्ही दादा--

चाल १

एके दिवश आंबे घेऊन, डोक्यावर जाण, चालला जलदीनं,

आंब घ्या आंबं आवाज दिधला, वेष कसा घेतला ऐका बावळा,

शिवाजी शोभे खरा मावळा ॥

सर्ग ३ : चाल १

कंठी काळा दोरा पायामधें जाडजूड वहाणा,

घेतला शेतकरी बाणा । काळी कांबळी खांद्यावरती कपाळी ते गंध,

डोई मुंडास पगडबंद । कमरे भवतीं जाड करदोडा घालून लंगोटी ।

डोईवर आंब्याची पाटी । गेला विकाया श्रीशिवराया धर्माच्यासाठी ।

खरोखर राष्ट्र कार्यासाठी ।

चाल ३

आंब्याच्या मिषानं खानाला ठेवला पाहून ।

कृष्णाजी वकील खानाचा फितूर करुन ।

चकविला शिवाजीनं सरदार अफझुलखान ॥

चाल

मग फक्त दोन वीरांना खानानं यावं घेऊन ठरलं त्या क्षणा ॥

चाल १

आशिर्वाद आईचा घेऊन, पोषाख घालून, तयार झाला जाण,

शिवाजी जाण्या गडाखाली, घेऊन दोन वीर वीर्यशाली,

जय विजय जणूं तशा कालीं ॥

(छत्रपती शिवाजी महाराजानी त्यावेळी पोषाख कसा केला होता )

चाल भेदीक

अंगामाजी चिलखत सार्‍या वज्र जाळीदार,

रुभरी बंडी त्यावर, बंडी त्यावर हो, तंग आंगरखा घोळदार ॥

डोईवरती पोलादाचे जाड शिरस्त्राण,

त्यावरी साफा चढवून साफा चढवून हो,

जरीचा चढाव पायीं जाण ॥

मुसेजरी ती तुमान तंगदार जरी कलाबूत,

रेशमी गोंडे झळकत, गोंडे झळकत हो,

मधोमध शोभा खुलवीत ॥

गुप्त हत्यारे वाघ नखे ती डाव्या हातांत,

बिचवा उजव्या अस्तनीत, उजव्या अस्तनीत हो, भवानी डाव्या कमरेवरत ॥

चाल १

अंबेच घ्याया दर्शन, गेला जलदीनं, हात जोडून,

प्रार्थना करी भवानीला । प्रसाद दे माते तुझ्या बाळा,

भीत मी नाही कळीकाळा ॥

चाल लगट

भवानीच करुन दर्शन, आशिर्वाद तिचा घेऊन,

तानाजी जिवाजी जाण चालले संगती जाण,

शिवराया निघाला जलदीनं, सुरु झाला डंका नौबत धडाड धाड धूम ॥

"डंका"

दुडुम दुडुम नौबत, वाजली, दुडुम दुडुम नौबत ॥ध्रु०॥

चालला छत्रपती राणा, शिवभूप गडाखाली जाणा,

रणभेरी वाजे दणाणा दुडुम ॥१॥

स्वातंत्र्या देती प्राणा, ते पुरुष खरे जगीं जाणा,

रक्षितात क्षत्रिय बाणा, दुडुम ॥२॥

स्वातंत्र्य देवी जय बोला, जय माय भवानी बोला,

जय शंकर श्री शिवभोला दुडुम ॥३॥

चाल १

उतरली स्वारी गजगती, गंभीर वृत्ती, समर्थ उक्ती,

भालदार, चोपदार, करती जयजयकार, छत्रपती श्री शिवाजी महाराज,

आ रहे हैं---आस्ते कदम निग्गा रख्खो महाराज ॥

॥ छत्रपती श्री शिवाजी महाराज की जय ॥

सर्ग-४ : चाल कटाव २

घेऊन संग सय्यद बंडा, दावण्या शिवाजीला दंडा,

बांधी हाता मधें गंडा, अफझुलखान, जिवा महाला शिवाजीही,

येऊ लागले लवलाही, जीवशीव जोडी पाही गहिंवरुन ॥

खूष झाला अफझुलखान बोलतसे गर्वानं, वकीलासी तेव्हां जाण,

गेला भिऊन पहाडका चुव्वा भला, शिवाजी हा काफर झाला,

धाडतो आता स्वर्गाला मुंडी दाबून ॥

कडकडून मिठी मारी, मुंडक त्याचं दाबून धरी,

मनी म्हणे ढेकणापरी, टाकीतो चिरडून ।

उपसुनिया कट्टयार, बरगडीत त्याच्या वार,

खुपसण्याचा यत्‍न करे, चपळाईनं ॥

चाल १

कपटासी करितसे कपट, शिवराया

सर्जा तो धीट, सोडवुनी मुंडी आटोकाट ॥

चाल कटाव २

करुनिया चपळाई बिचवा काढून लवलाही,

पोटामधे त्याच्या पाही, खुपसून आंतडयाचा त्याच्या गोळा,

पोटातुन बाहेर काढला, खान म्हणे अल्ला अल्ला, ये धाऊन ।

पण त्यानं जलदी करुन, आपली तलवार ऊपसून,

वार केला शिवाजीवर, त्यानं जोरानं ।

चुकविला शिवबानं वार केला उलट प्रहार,

भवानी तलवार परजून ॥

चाल ३

वार आता करणार, तोच गेला शूर वीर,

जीवा महाला नरवीर, तेव्हां धावून वरच्यावर त्याचा हात,

फक्त एकाच धावात कलम केला हातोहात, मोठया शौर्यानं ॥

चाल ४

होता जिवा म्हणुनिया शिवा,

वांचला इतिहास पहावा, राष्ट्राचा जगविला ठेवा ॥

चाल कटाव २

अफझुलखान झाला ठार, सय्यद बंडा केला गार,

शिवराया जिजाईचे, पाय धरुन ।

म्हणे तुझे पुण्य जबर, खान मोठा मातब्बर,

आलो करुनिया ठार, तुझ्या कृपेनं ॥

चाल १

तो धन्य धन्य शिवराय, धन्य जिजामाय,

भवानी साह्य, धन्य ती वंद्य भवानी तलवार,

धन्य हा भारत धर्म साधार, धन्य शाहीर धन्य होणार ॥

दीक्षित क्रांतिशाहीर, चिंचणीकर, बंधू मम प्यार,

छोटा दीक्षित मी गातो कवनास, दोघेही एकाच गुरुचे दास,

न्यायरत्‍न विनोद पूज्य आम्हास ॥

कल्याणी कल्याणची (पोवाडा) – शाहीर रा.वं.जोशी

2010-10-01T21:12:00.000-07:00

चाल

(मर्दानी झाशीची राणी, झाशीची राणी

तिन पालथं घालुन शान, पाजल इंग्रजा पाणी ॥ पोवाडयाची )

कल्याणचा खजीना लुटुनी, आणला आबाजींनी,

शूर सेनानी (शूर सेनानी)

अर्पिली भेट राजाला मोठया प्रेमानी ।

लावण्य अती, सुंदरी रुपाची खाणी ॥ (जी जी जी)

सुभेदार सून यावनी, पाहिली शिवबानी, निघाली वाणी (निघाली वाणी)

ही अशीच असती दिव्यरुप मम जननी ।

मी असाच सुंदर दिसतो ना शोभुनी ।

आबाजी सोनदेव यांनी, बोल ऐकूनी, मोठया शरमेनी,

खालच्या मानी (खालच्या मानी)

बोलले शिवाजी बोधरुप शब्दांनी । मानावी परस्त्री माता आणि भगिनी ॥

चाल

टकमका पाही दरबार ऐकूनी वचना ।

शिवराय सांगती आवर्जुनि सर्वांना ॥

राहू या अभय राज्यात गोरगरीबांना ।

गोब्राह्मण, अबला रक्षण आपुला बाणा ॥

हटविण्या लढाई जुलमी परकीयांना ।

गृही शिरुन झाले वैरी त्या शत्रूंना ॥

नांदवू सुखाने गरीब मुस्लीमांना ।

कळीकाळ परंतु जुलमी सरदारांना ॥

द्यावया तडाखा मोगल साम्राज्यांना ।

लुटतात प्रजेला दीन दहाडे त्यांना ॥धर्माचे नावावरती छळणार्‍यांना ।

स्वर्गात पाठवू माथेफिरु सैताना ॥

जाहला दंग दरबार ऐकुनी वचना ।

हा राजा नाही देव वाटे सर्वांना ॥

कल्याणचा अहमद मुला, म्हणे अल्ला अल्ला, ये कैसा झाला ।

तोंडातुनी काढी बोटाला, शेरान सोडल बकरीला आदमी झाला

असा प्रकार नव्हता पाहिला, अचंमित झाला, धीर वाटला सूनबाईला,

तिने सुटकेचा श्वास टाकीला--जी जी जी

अदबीन बुरखा ओढला-थरका थांबला ।

आनंद मनी झाला । नमन राजाला--प्रत्यक्ष जणू भेटला कृष्ण द्रौपदीला ॥

कल्याणी सुन खरोखर, होती सुंदर, रुप मनोहर,

मदनिका चमके जणू बिजली । राजाला भूक नाही पडली ।

मोहिनी दूर झणी सारली ॥जी जी जी॥

संयमी शिव भूपानं, मोठया प्रेमानं, केला सन्मान,

स्त्री जातीचा राखला मान, बाणा मराठयांचा पूर्ण अभिमान

उच्च आदर्श घातले छान ॥जी जी जी॥

आबाजीला सुटल फर्मान, देऊनी मान, वस्त्र भूषण, खणनारळान

ओटी भरुन करा बोळवण ॥जी जी जी॥

नीतीमान श्रेष्ठ झाला राजा, शिवाजी सजा, करावी पूजा,

दिव्य आदर्श ज्याने मांडले, मराठा ब्रीद गौरविले,

सार्‍या जगतात नाव गाजले ॥जी जी जी॥

चाल

सुभेदार मग गहिवरले तो पाहुनी सन्मान

बंदीतुनही त्याला सोडला होता राजानं

कुर्निसात मग करुन बोलला ठेवा राजे ध्यान

जन्मभर मी नाही विसरणार तुमचे अहेसान

शिवरायांनी मान डोलवुनी सांगितले शब्द

यवन तुम्ही जरी असला आमुच्या ठायी नसे भेद

परधर्माचा द्वेष नसे पण, स्वधर्माची जिद्द

जुलमीयांचे पारिपत्य करण्यासि असे सिद्ध

अत्याचार अन् अन्यायाने आम्ही होतो क्षुब्ध

महाराष्ट्राचे स्वराज्य निर्मावया कटीबद्ध

जागला मराठा आज, मराठा आज (मराठा आज) चढला नवा साज,

विजयाचे चढवू आता मस्तकी ताज

त्वेषाने बोलले छत्रपती शिवराज

कल्याणचे सुभेदाराला, निरोप एक दिला, संदेश दिला (संदेश दिला)

मेलेल्या आईचे दूध शिवाजी न प्याला ।

मावळा मराठा आज उभा राहिला--जी जी

चाल

सांगा जा बादशहाला हा निरोप आमुचा खास

हे लचके तोडायाची सोडावी आता आस

जाहली देवळे नष्ट होतात देवता भ्रष्ट

धेनू ब्राह्मण ओरडती धर्मावरती संकट

न्याय नीती उरली नाही, सारेच भोगती कष्ट

जा, सरली तुमची सद्‌दी, द्या सांगुन आता स्पष्ट

ईंटका जवाब पथ्थरसे देण्यास जाहले सिद्ध

चालणार नाही आता अन्याय,जाहली हद्द

आमुचेच वैभव लुटुनी आमुच्याच दाती तृण

मेंढरे बनवूनी आम्हा हाकण्या निघाले कोण ?

गांजलो दडपशाहीने सारेच जाहले दीन

दारिद्रय दुःख कष्टांनी आपलाच पुरता शीण

माघार न आता घेणे हे चक्र थांबल्यावीण

दिल्लीहूनी आला कोणी सरदार जरी चालून

हा लढा न थांबण्याचा स्वातंत्र्य घेतल्यावीण

ही घौडदौड ही स्वारी त्याचीच ओळखा खूण

सुभेदार जाहला स्तब्ध, होऊन हतबुद्ध, बने निःशब्द,

डोलुनी मान-खाली वाकला, कुर्निसात करुनी राजाला,

पाहुनी वरती आभाळाला हात वर करुन काही बोलला,

खालच्या मानी घरी परतला जी-जी-जी ॥

संपला भव्य दरबार, घुमला सभोवार, जय जयकार,

राजे मग झाले घोडयावर स्वार, डोई मंदील पायी सुरवार,

शोभे हातात भवानी तरवार ॥जी-जी-जी॥

महाराष्ट्र आशेचा दीप, शोभला खूप,

श्री शिवभूप भोसले कुलभूषण की जय,

श्री शिवछत्रपती की जय, जय जय महाराष्ट्र की जय हो ॥जी-जी-जी॥

रायगडची हिरकणी (पोवाडा) – शाहीर खेतर सखाराम चव्हाण

2010-10-01T21:08:00.000-07:00

रायगडची सांगतो थोरी--ऐका तुम्ही सारी गोष्ट एक घडली त्या रायगडला----

ऐकताना नवल वाटे मजला--सुरवात करतो पोवाडयाला -जी-जी---(१)

छत्रपती होते गडवरी--पुनव कोजागिरी--समारंभ घनदाट भरला

आनंदाने गड सारा फुलला---किती वर्णावे प्रसंगाला --जी---जी (२)

एक खेडे होते शेजारी--गड पायतारी---गौळी लोक रहात होती गावाला---

नित जाती दूध विकण्याला--नेहमीचा परीपाठ त्यान्‌ला-जी-जी---(३)

गौळी लोक गेले गडावरी--दूध डोईवरी --हाळी ते देती गिरायकाला --

झटदिशी दूध विकण्याला---विकून ते येती परत घरला जी--जी (४)

चाल दुसरी

त्याच गावी होती गौळण -- नाव तिचे हिरा हे जी जी

बेगीबेगी निघाली गडावरी -- काढुनीया धारा हे जी-जी

दुसरी गौळण बोलती तीला--झाल का ग हिरा हे जी-जी

हिरा म्हणते तुम्ही जा पुढे-येती मी उशीरा हे जी-जी

पाळण्यात बाळ घालूनी --लावीते निजरा हे जी-जी-

चाल तिसरी-हिरा बाळाला झोपविते

हिरा बोले निजनिज बाळा-तुला लागू दे आज डोळा

गडावरी गौळ्याचा मेळा--दूध विकाय झाले गोळा

कोजागिरी पुनवेचा सोहळा-मला जावू दे लडीवाळा

चाल पहिली

हिरा गौळण निघाली गडावरी--चरवी डोईवरी

जाता जाता सांगे म्हातारीला --झोक्यामधे बाळ झोपवीला

उठला तर घेवून बसा त्याला-दिस मावळायला येते घरला जी (५)

चाल तिसरी

हिराबाई गेली गडावरी--दूध घेणारी पांगली लोक सारी

दूध घ्या हो म्हणती कुणी तरी-आशी हाळी देती गडावरी

दिस मावळून गेला बगा तरी-हिरा दूध विकण्याची गडबड करी

निघाया घरला जी-जी (६)

चौकीदार दरवाज्यावरी-दिस मावळाय दार बंद करी

हीरा आली दरवाजावरी-पहाती हालवून दारे सारी

चौकीदार होते शेजारी-हिरा बोले त्याना सत्वरी

मला जायाच हाय बगा घरी-बाळ माझा तान्हा हाय घरी

कुनी न्हाय घियाला जी-जी (७)

चौकीदार तिची समजूत करी-महाराजांचा हुकूम आमच्यावरी

आम्ही हूकमाचे ताबेदारी-आशी गोष्ट गेली त्यांच्या कानावरी

न्हेत्याल टकमक टोका वरी-मुकू प्रानाला जीर हे जी-जी (८)

हिराबाई विनंत्या करी--पण ऐकेना पहारेकरी

हिरा मनात कष्टी भारी--बाळ दिसे तीच्या समोरी

हिरा गडावर घिरटया मारी--फिरुनी वाटेचा शोध ती करी

आवरी मनाला जी-जी (९)

चारी बाजूला मारुन फेरी-भरली उबळ मायेची उरी

गाय वासराला चुकली पाखरी--पक्षा सारखी मारावी भरारी

पडती डोळ्यातून आसवाच्या सरी-दुध न्हाय तिजला-जी-जी (१०)

ठाम विचार केला अंतरी--हिराबाई गेली बगा कडयावरी

म्हणे देवा तू धाव लौकरी - आले संकट माझ्यावरी

माझे रक्षण तूच आता करी-विनवी देवाला जीर हे जी-जी (११)

कडयावरुन खाली ती उतरी-उतरताना पाय तिचा घसरी

तरी धिरान तोल सावरी-झाडाझुडुपांचा ती आसरा करी

गेली तळाला जीर हे जी-जी (१२)

चाल १ ली

हिराबाई गेली तेव्हा घरी--बाळ मांडीवरी

शेजारीण घेवून बसली बाळाला-हिराने उचलुन घेतला त्याला

पोटाशी धरुन कुरवाळीला --आईला पाहून बाळ हासला जी-जी (१३)

हीच गोष्ट कळाली गडावरी--लोक नवल करी---

छत्रपती शिवाजी महाराजांन्‌ला-हकीगत सांगी लोक त्यान्‌ला

हिराने गड सर केला जीर हे जी-जी (१४)

छत्रपती हिरा सामोरी--उभी दरबारी

महाराजानी बक्षीस दिले तिजला-त्याच कडयावरी बुरुज बांधला

हिराचे नाव दिले बुरजाला-हिरकणीचा बुरुज म्हणती त्याला

हिराचा पोवाडा संपवीला जीर हे जी-जी (१५)

खेतर शाहीर कविता करी-करुनी शाहिरी---

श्रद्धांजली वाहतो हिराबाईला-सीमा नाही तीच्या धाडसाला

मानाचा मुजरा छत्रपतीला-नमस्कार करतो मंडळीला जी (१६)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा (पोवाडा) – शाहीर कुंतीनाथ करके

2010-07-01T03:30:00.000-07:00

मिळवणी

महाराष्ट्र कुलस्वामिनी । शस्त्र धारिणी ।

दैत्य मर्दिनी । भवानी माय वंदितो आज ।

जन्मले छत्रपती शिवराज । स्थापिले शक्तिशाली साम्राज्य ॥जी जी॥

उत्तुंग दुर्ग शिवनेरी । वंद्य भूवरी । सह्याद्रि गिरी ।

काळ्या खडकांतुन अवतरला । पराक्रमी पुत्र जिजाईला ।

भवानीचे तेज शिवाजीला ॥जी जी॥

दांगटी

ज्यावेळीं सार्‍या देशांत । घ्या दिवसा पाप रस्त्यांत ।

लुटमार अब्रु घेतात । कुणी खाल्ल्या लाथा पेकटात ।

मोंगलानी गिळला भारत । नरसिंह पडले पिंजर्‍यात ।

त्याकाली न्हवता कुणी वाली महाराष्ट्रांत ॥जी जी॥

चाल -- जी जी ची

नवस मागते हात जोडुनी जिजा राजमाता ।

पराक्रमी रणधीर पुत्र दे धर्मवीर दाता ॥जी जी॥

हांक ऐकुनी प्रसन्न झाली शिवनेरीं माता ।

जगन्मंगले बाळ जन्मले प्रतिपालक जगता ॥जी जी॥

तेजःपुंज रविबिंब प्रभातीं चढे उंच गगनीं ।

जसा चंद्रमा कलेकलेनी तसा शिवा सदनीं ॥जी जी॥

धावती-जी जी ची

घेऊन मांडीवर माता बाल शिवबाला ॥जी जी॥

सांगते कथा वीरांच्या वीर पुत्राला ॥जी जी॥

रामाने कशास्तव चिरले दुष्ट दैत्याला ॥जी जी॥

अर्जुन संगरीं लढे पाप नाशाला ॥जी जी॥

ऐकतां कथा वीरांच्या स्फूर्ति शिवबाला ॥जी जी॥

बाळकडू दिले मातेने राष्ट्रपुरुषाला ॥जी जी॥

मिळवणी

दादोजी कोंडदेवाने । मोठया प्रेमाने । जिवाभावाने ।

मर्दानी धडे दिले शिवबास । रणांगणीं विजयी लढा देण्यास ।

लाठी दांडपट्टा भाला धरण्यास ॥जी जी॥

भरदार छातीचा वीर । शिवाजी शूर । मोठा झुंजार ।

युद्धशास्त्रात झाला निष्णात । अश्वारुढ घोडदौड करण्यात ।

गर्जु लागला दर्‍याखोर्‍यात ॥जी जी ॥

कटाव

सह्याद्रीच्या खांद्यावरती । हिंदु लागला शिवा भूपती ।

झडू लागलय नव्या नौबती । तरणे ताठे मर्द खेळती ।

कुस्त्या लाठया पट्टे फिरती । जोर बैठका दंड मारती ।

पराक्रमाची नवी निर्मिती । शक्ति शौर्य सामर्थ्य जागृति ॥हो॥

दांगटी

पुरुषार्थ केला जागृत । मर्दांच्या मर्द रक्तांत ।

पोलादी दंडा पिंडात । आली स्फूर्ति भगव्या झेंडयात ।

चढविले स्फुरण मावळयात । जे वाढले दगडा धोंडयात ।

जे राहिले कणी कोंडयांत । शिवबानं केला जागृत ।

रांगडा गडी रं तगडा महाराष्ट्रांत ॥जी जी॥

चाल : जी जी ची

सह्याद्रीच्या कडयाकडयातुन स्फूर्ती खळखळते ।

स्वातंत्र्याच्या संग्रामाची दुंदुभी झडते ॥जी जी॥

बोली हरहर महादेव ही गगनाला भिडते ।

त्याग भक्तिचे निशाण भगवे वरती फडफडते ॥जी जी॥

राष्ट्रशक्तीची शिवशक्तीशी युति इथे झाली ।

राष्ट्ररक्षणा धर्मभावना जरी पटक्याखाली ॥जी जी॥

मिळवणी

शत्रुला केले हैराण । क्षात्र तेजानं ।

पेटवी रण । किल्ले कपारीला चढवी हल्ला ।

शोभे पुरुषार्थ पौरुषाला । स्वराज्याची शपथ सह्याद्रीला ॥जी जी॥

तोरण्याला बांधलं तोरण । स्वाभिमानानं ।

शिंग फुंकुन । हिंदवी स्वराज्याला सुरुवात ।

भिजल्या रक्तानं संगिनी ज्यांत । सलामिच्या तोफा उडविल्या सात ॥जी जी॥

चाल : जी जी ची

मस्तवाल मग्रूर मोंगल सरदार ।

शिवशक्तीच्या कथा ऐकतां खचली कंबर ॥जी जी॥

शिवतेजाने महाराष्ट्राचा निरसे अंधार ।

रवितेजाच्या पुढे काजवे किडे थंडगार ॥जी जी॥

चाल : धांवती

कोंकणचा घाट उतरुन । कल्याणचा खजिना आला ॥जी जी॥

आबाजी सोनदेवानं । पकडिला अहमद मुल्ला ॥जी जी॥

सांपडली मुल्लांची सून । तारुण्य रुप नवतीला ॥जी जी॥

आणि आले आबा परतून । दरबारी हजर करण्याला ॥जी जी॥

मिळवणी

आबाजी बोलले शिवबाला । रत्‍नाची माला ।

आपल्या भेटीला । आणली सुंदरी आपल्यासाठीं ।

भडकले शिवा अग्निदृष्टी । शिवकळा भरली आबा कष्टी ॥जी जी॥

आम्ही असतो अधिक सुंदर । आमची आई ।

असती अशी तर । धन्य जन्मुनी हिच्या पोटीं ।

शील रत्‍नाचे शब्द ओठीं । स्वर्गातुन झाली पुष्पवृष्टी ॥जी जी॥

चाल : धावती जी जी ची

मानाने पाठवून दिले विजापुरीं तिला ।

उजळले शीलाचे तेज राजपुरुषाला ॥जी जी॥

मानुनी परस्त्री माता मान राखिला ।

लक्षांत ठेवा बंधुनो अशा घटनेला ॥जी जी॥

या इथें शिवाजी दिसे वंद्य सर्वाला॥जी जी॥

दांगटी

सरदार विजापुरवाला । घेऊन मोठया सैन्याला ।

आला प्रतापगडच्या पायथ्याला । शिवबानं वर्दी दिली त्याला ।

एकटेच यावे भेटीला । भेटीला खान चालला ।

मारुन मिठी राजाला । कांखेत दाबू लागला ।

वाघनखे लावून पोटाला । शिवबाने मोठया धैर्याने चिरलं खानाला ॥जी जी॥

मिळवणी

पुढे आला सिद्दी जोहार । पन्हाळ्यावर ।

कैद करणार । काक हंसाशीं शर्थ धरणार ।

भास्करापुढे दिवा जळणार । तसा शिवबाशीं झुंज देणार ॥जी जी॥

औरंग्याचा शाहिस्तेखान । दिल्ली सोडून ।

आला गर्वानं । सिंहाचा छावा कैद करण्यास ।

गाठलं शिवबानं रात्रीला त्यास । बोटं कापून पळविला खास॥जी जी॥

शिवा गेला दिल्ली दरबारीं । शहा सामोरी ।

हातावर तुरी । ठेवुनी आला महाराष्ट्रांत ।

आग्र्याहुन सुटका झाली प्रख्यात । दख्खनची अब्रू राखिली ज्यांत ॥जी जी॥

असा मर्द वीर अग्रणी । झुंजला रणीं ।

प्राण ओतुनी । भवानीची तळपे नंगी तलवार ।

प्याली दुष्टांच्या रक्ताची धार । गर्जला भवानीचा जयकार ॥जी जी॥

चाल-जी जी ची

जयजय रघुवीर शब्द मिळाले स्फूर्तिचे बोल ।

मेळवावा मर्द मराठा अर्थ ज्यांत खोल ॥जी जी॥

सोनेनाणें आम्हां मृत्तिका बोले तुकाराम ।

संतकृपा ही श्री शिवबावर होती निष्काम ॥जी जी॥

मिळवणी

शिवाजीने मंत्री मंडळ । नेमले तात्काळ ।

राज्य निर्मळ । न्याय नीतीने राज्य हाकणार ।

लोकशाहीने चाले दरबार । शिवाजी छत्रपति सरकार ॥जी जी॥

ही वाहिली शाहिरी कला । राष्ट्रपुरुषाला ।

शिवाजीराजाला । ध्यानीं मनीं स्वप्नीं स्मृति चित्तात ।

कुंतीनाथ करके शाहिर गातात । कोल्हापुरी कला महाराष्ट्रांत ॥जी जी॥

स्वराज्याचे तोरण (पोवाडा) – शाहीर पिराजी सरनाईक

2010-07-01T03:25:00.000-07:00

आई जिजाई वंदन माझे तुझिया चरणाला ।

तुझ्याच पोटी वीर शिवाजी आला जन्माला ॥

होम देहाचा ज्याने केला स्वदेश कार्याला ।

असो शाहिरी मुजरा माझा श्रीशिवरायाला ॥

गद्य

(युगायुगात भूतलावरील वाढत्या अत्याचाराला आळा घालण्यासाठी परमेश्वराला अवतार घ्यावा लागतो;

त्याप्रमाणे शिवाजी हा अवतारी महापुरुष होता.)

छत्रपति शिवाजी वीर । पराक्रमी धीर ।

खरा झुंझार । हिंदी स्वराज्य स्थापाया खास ।

स्वराज्याच बांधल तोरण तोरण्यास ।

ऐका हा स्फूर्तिदायक इतिहास ॥

विजापूरचे यवन माजले । वर्चस्व आपले ।

गाजवू लागले । न्याय नाही अन्यायाचा बाजार ।

साधुसंतांची विटंबना फार । वैतागुन गेली जनता अनिवार ॥

चाल : बाणा मर्दानी

शिवरायाचे वडील शहाजी राजे समयाला । विजापूरी होते नोकरीला ॥

त्यांनी नेले विजापूरी या बाल शिवाजीला । बादशाही दरबार पहाण्याला हो ॥

चाल : कटाव

विजापुरी बाल शिवाजीला । भलभलता प्रकार दिसला ।

कोण मानीत नाही कोणाला । माणुसकी नाही माणसाला ॥

हे कळता सर्व शिवबाला । येऊन परत पुण्याला ।

हिंदवीराज्य स्थापण्याचा निश्चय केला । आई जिजाईने दिला आशिर्वाद शिवबाला ॥

विजापूरच्या यवनी सत्तेला शह देण्याला । त्यांच्या ताब्यातील घेऊन तोरणा किल्ला ॥

स्वराज्याच तोरणा बांधण्याचा मनसुबा केला ॥

मिळवणी

कानद खोर्‍यात तोरणा किल्ला । दरवाजे पाहा ।

दोहो बाजूला । एक पुण्याच्या उत्तरेला ।

बिनीदरवाजा म्हणती याला । कोकण दरवाजा पश्चिमेला ॥

सह्याद्रीच्या कडे पठारात । दर्‍याखोर्‍यांत ।

वाडया वस्त्यात । स्वराज्याच महत्व पटवून सर्वांस ।

शेकडो मावळे बाल शिवबास । येऊन मिळाले साह्य करण्यास ॥

चाल : जी जी जी

त्यांत बाजी तानाजी फिरंगोजी नरसाळा ।

एकाहुन एक मावळा घेऊन शपथेला ।

शिवाजीच्या हुकमती खाली उभा राहिला ॥

गद्य

(यावेळी उत्तरेकडे बलाढय मोगलशाही, दक्षिणेकडे विजापूरची आदिलशाही, पूर्वेकडे अहमदनगरची निजामशाही, पश्चिमेकडे पोर्तुगीज व सिद्धी इतक्याशी मुकाबला करुन स्वराज्य स्थापणं सोपं नव्हतं पण ती जिद्द आणि महत्वाकांक्षा शिवबाच्या रोमरोमांत भरली होती म्हणूनच---)

कटाव

वंदन करुन भवानीला । जिंकाया तोरणा किल्ला ।

शेदोनशे मावळे संगतीला । शिवराय घेऊन चालला ।

अंधार्‍या रात्री किल्ल्याचा तळ गाठला । किल्ल्यावर चढून जाण्याला ।

मारुनीया मेखा बुरजाला । पागोटे बांधिले त्याला ।

हा हा म्हणता मावळा चढून वरती गेला । गर्जना केली हरहर महादेव बोला ॥

गद्य

(अचानक आलेल्या हल्ल्यापुढे तोरणा किल्ल्यावरील किल्लेदार गोंधळून दोन्ही हात वर करुन उभा राहिला. तोच शिवाजीने किल्लेदाराला घेराव घालताच-----)

कटाव

किल्लेदार शरण आला । बिनशर्त तोरणा किल्ला ।

शिवबाच्या स्वाधीन केला । यावेळी पंधरावे वर्ष होते शिवबाला ॥

चाल : कोल्हापूरचा शाहीर

तोरणा किल्ल्यावरती पहिला बिनी दरवाज्याला ।

महाराष्ट्राचा विजयी भगवा झेंडा फडकला ॥

मिळवणी

स्वराज्याच बांधलं तोरण । तोरणा जिंकून ।

शिवाजी राजानं । सारा सह्याद्री गर्जत उठला ।

जय शिवाजी राजा आपला । शाहीर पिराजीचा मुजरा त्याला ॥

बालशिवाजीचा पोवाडा- शाहीर लहरी हैदर

2010-07-01T03:13:00.000-07:00

चौक १

ज्याची कीर्ति सार्‍या जगतांत । मृत्यु लोकांत दख्खन देशांत ।

महाशूर शिवाजी अवतरला । हिंदुधर्माच्या रक्षणाला ॥जी॥

असुरांनिं सारा मुलुख पिडिला । मानिना कोणी देवाजीला

ऋषींचा होम बंद पडला । न्याय नाही जगामंदि उरला ।

माय वळखिना लेंकराला । लागली चिंता महादेवाला ।

इचार केला बसुनि कैलासाला । दैत्यांचा मोड करायाला ।

अवतार शिवाजीला झाला । गा व्हय म्हन दादा, दादा रजी र दा जी०॥१॥

चौक २

गोरगरिबांचा कैवारी । राजा अवतारी ।

असा श्रीहरी । देशाचा पालनवाला ।

धांवुन येणारा संकटाला । जशि काय माय लेकराला ।

तसा तो शिवबा धनि आपुला । वाघ दख्खनचा जागा जाला ।

करावं साह्य त्येला । वैर्‍यांच्या भुलून संपत्तीला ।

लाळ भलत्याचिच घोटायला । लाज कशी नाहीं मुरदाडाला ।

पेटवा आपुल्या जिनगानीला । गा व्हय म्हन दादा ॥२॥

चौक ३

शिवबाची खरी बहाद्दरी । कोकण हेटकरी, घेऊनि बरोबरी ।

दिली त्यांना घोडीं बसायाला । शिलेदार करुनि बरोबरिला ।

झेंडा मराठयांचा फडकविला । राज्याचा पाया तोचि पहिला ।

घ्यावा म्हणू चाकणचा किल्ला । नरसाळा फिरंगोजी तिथला ।

गडकरी शूर लढनेवाला । शिवबानं जागविलं त्येला ।

वळविला तसल्या बहाद्दराला । पेटवा तुमच्या जिनगानीला ।

गा व्हय म्हन० ॥३॥

चौक ४

म्हणे शूर मर्द फिरंगोजी । मराठी गाजी, अकलेची भाजी,

तुझ्या कशि झाली ? सांग मजला । दास वैर्‍याचा कसा बनला ?

जात गोत धरम बुडवायाला । गेल्या तरि कुठं तुमच्या अकला ?

इसरला कुठं इरसरीला । द्या कि आया बहिणी दुस्मानाला ।

लाज नाहीं मिशा बाळगायला । शूरपणा कुठं तुमचा गेला ?

हिजडयावानि काय जलम असला । थूं तुमच्या जिनगानीला ।

गा व्हय म्हन दाद, दादा, र जी० ॥४॥

चौक ५

ज्याला नाहीं जातीची चाड, मुलूख तो द्वाड, कुत्रा खादाड ।

दुष्टाच्या जिनगानीला भूलला । कुळी नरकांमंदि घालायाला ।

कशापायीं घ्यावा जलम असला । सांगावं काय निलाजर्‍याला ।

धरम किर खास तुमचा बुडाला । लांचावलास कुत्र्या तुकडयाला ।

धरति किर तुमच्या बायकांला । ओढून नेतात रंगमहालाला ।

त्यांचा हंबरडा ऐकायला । कसा येईल रानदांडग्याला ।

थूं तुमच्या जिनगानीला ॥ गा व्हय म्हन० ॥५॥

चौक ६

शिवबाच्या पायिं लागुनी, फिरंगोजी म्हणी, आपुल्यावानी ।

आमाला गुरु नाहीं मिळाला । कुणाला ठावं धरम कसला ।

वाघाचा बच्चा असुनि त्येला । मेंढरामंदीच वाढविला ।

म्हणून जातीचा विसर पडला । झालो चाकर बघा आपुला ।

फिरुन गड सारा त्येनं दावला ।"म्हणा हो अपुला आतां किल्ला" ।

बोलून गड दिला शिवाजीला । फिरंगोजी चढला लौकिकाला ।

भाऊपणा शिवाजीसी केला । गा व्हय म्हन० ॥६॥

श्रीशिव जन्माख्यान (पोवाडा) – शाहीर बापूराव विभूते बुधगांवकर

2010-05-09T00:13:00.000-07:00

चाल १
वंदून जिजाईच्या सुता । गातो शिवगाथा ।
ऐकावी कथा । ठेवा शांतता सभा स्थानास ।
कुजबूजू नका लागू कानास । विभूते शाहीर गातो कवनास ॥ध्रु०॥
एके दिवशी जिजाई महालात । उभी वाडयात । चोहीकडे पहात ।
तोच काय तिला प्रकार दिसला । कवळया हृदयात धक्का बसला ।
कोणता होता प्रकार असला ॥१॥
निजामाच्या दरबारातून । लोक सारे जण ।
जाती परतून । तोच किंचाळ्या आल्या कानास ।
पिसाळला हत्ती जुमानी कोणास ? सापडेल त्याच्या घेई प्राणास ॥२॥
चाल
जाधवाच्या दत्ताजी राव । सैनिकाला म्हणे पुढ याव ।
हत्तीन घेतली पर धाव । सोंडेन कैका फाडाव ।
पायाखाली कितिक चिरडाव । सैन्यान काढला पळ सांभाळून जिव ॥३॥
जाधवाचा झाला अपमान । दत्ताजी झाला बेभान ।
हत्तीवर धाव घालून----काढली सोंड कापून ।
पिसाळला हत्ती कोसळला सोडला प्राण ॥४॥
दांगटी
हत्तीची सरता कामगीरी । फिरला माघारी ।
भोसल्यावरी । उगारली जाधवाने तलवार ।
संभाजीराव झाले तय्यार । दोघांचे चालले वारावर वार ।
यात कुणी घेतली नाही माघार । दत्ताजीला बसला वर्मी एक वार ।
फटकार्या सरशी जाहला ठार । लखूजिला कळला घडला प्रकार ।
सरसावून फिरवू लागला तलवार । समोर जावाई शहाजी प्यार ।
नाही वा त्याचा त्याला दरकार । संभाजीला केल जाधवान ठार ।
निजामान पाहून सारा प्रकार । केला मग उपदेशाचा भडिमार ।
जाधव भोसल्याचं नात हे पार ---तुटल गा दादा ॥५॥
चाल ३
सासरची तशी माहेरची पाहूनी दैना ॥६॥
महालात जिजाईला दुःख आवरेना ॥७॥
भावासाठी रडाव कां दिरासाठी समजेना ॥८॥
निजामाचा खरा हा डाव कुणा समजेना ॥९॥
चाल : मिळवणी
देव घरात धावली जिजाबाई । रडे धाई धाई ।
आई अंबाबाई । कधी हे जुलूमी दिवस सरणार ।
मराठी राज्य कधी ठरणार । सांग तू कधी शस्त्र धरणार ॥१०॥
चाल १
जिजाऊला माहेर तुटले । दुःख दाटले ।
हृदय पेटले । परि करुनिया पूर्ण विचार ।
सोडला नाही तिनं आचार । सुरवात करती आप्‌ला विचार ॥१॥
चाल २
नांदती जिजाऊ घरात । वाढतो गर्भ उदरात ॥२॥
जिजाई झाली प्रसूत । जन्माला संभाजी सूत ॥३॥
पुन्हा चार पुत्र पदरात । काळान केला पर घात ॥४॥
चारी पुत्र नेले स्वर्गात । संभाजी बाळ वाढत ॥५॥
चाल ३
तोच निरोप निजामशाहीचा शहाजी राजाला ॥६॥
आंबर मलिकने हुकूम केला शहाजीला ॥७॥

तय्यार व्हावे शत्रूशी सामना देण्याला ॥८॥
शाहाजी बरोबर शरिफ भाऊ संगतीला ॥९॥
सारे चुलत बंधू धावले त्याचे सहाय्याला ॥१०॥
चाल ४
१६२४ सालाला । अहमदनगर भागाला ।
लागले तोंड युद्धाला । घनघोर संग्राम झाला ।
शहाजीन पराक्रम केला । दिले यश वजिर-निजामला ।
असा पराक्रम करुनिया राजा परतला ॥११॥
लढाईला रंग चढलेला । लढाईत शरिफ हरपला ।
लढाईत विजय शहाजीला । असा पराक्रम करुनिया शहाजी परतला ॥१२॥
लढाईत दीर गेल्याचं दुःख जिजाईला ॥१३॥
मिळवणी
म्हणे माझी सख्खी जाऊबाई । रडे धायी धायी ।
ती दुगाबाई । शहासाठी तिचा प्राण लढला ।
सौभाग्य मणी गळून पडला । तिचा संसारी वेल खुडला ॥१४॥
चाल ४
घरधनी असता विचारात । येवून लाडात ।
जिजाबाई बोलत । शहाजी राजाला ।
म्हणे नाथ द्यावं उत्तर माझ्या प्रश्नाला ॥१५॥
सुलतानाच मोंगलाच वैर । त्याचे सरदार ।
मराठे शूर । येती लढण्याला ।
स्वतः मरुन विजयाचा वाटा देती शहाला ॥१६॥
तुम्ही ऐका विचार हे माझे । फेका शाही ओझे ।
व्हा स्वतः राजे । लागा कार्याला ।
या साठी सार्याे मराठयांच्या करा एकिला ॥१७॥
चाल ४
जाणून भविष्य चांगल । शहाजीच मन रंगल ।
पर धूंद होऊन मोंगल । चहूकड करती दंगल ।
म्हणे इथून पाहिजे पांगल । पाठीवर बिर्हा।ड टांगल ।
निराशेन मन खंगल । आशेन तुडवी जंगल ।
गाठला किल्ला शिवनेरी होईल मंगल ॥१८॥
मिळवणी
शिवनेरी किल्ला कडेकोट । होता बळकट ।
मजबूत तट । विश्वासराव किल्लया वरती ।
जिजाउला त्याचे स्वाधीन करिती ।
ठेविली जड जोखिम पुरती ॥१९॥
चाल २
लागला गर्भ वाढिला । डोहाळे जिजाबाईला ॥१॥
मैत्रिणी पुसती राणीला । डोहाळे सांगा आम्हाला ॥२॥
जिजाबाई बोले सर्वाला । डोहाळे सांगते आपणाला ॥३॥
पद
या देशाचे मालक आम्ही आमचे आम्ही काही करु ।
नको गुलामगिरी ही माथेफिरु ॥ध्रु०॥
मला नको मिठाई मेवा । नको गुलाब पाणी शिडकावा ।
सरबताचा पेला दूर ठेवा । अत्तराचा वास नच दावा ।
विहार कसला मला न आवडे चक्र सारखे आहे सुरु ॥४॥
मला वाटे किल्ल्यावर जावे । ध्वज उंच उंच फडकावे ।

सोन्याच्या तक्ती बैसावे । मस्तकी छत्र ते रहावे ।
दानधर्म तो खूप करावा । प्रसन्न होतिल यात्रेकरु ॥५॥
हा मेणा बाजूला काढा । ठाण्यावरुन हत्तीला सोडा ।
अंबारीला झालरी जोडा । मी बसता झडू दे चौघडा ।
डुलत जाईन मुजरे घेत मी निवडीन सच्चा, पोटभरु ॥६॥
लगट
दिवसा मागून दिवस उलटले । नऊ मास नऊ दिवस संपले ।
टाकि जिजाई मंद पाऊले । जिजाबाईला अलगत नेले ।
खास दरवाजे बंद जाहले । दारावरती पडदे लोंबले ।
वैद्य मुरब्बी गोळा झाले । पंचागासह जोतीषी आले ।
विश्वास रावांचे लक्ष वेधले । तोच खाडकन दार उघडले ।
काय हो सांगा । म्हणे मुलगा जाहला मुलगा ॥७॥
चाल १
बाळाची जन्म कुंडली । पुढ मांडली । फुलं सांडली ।
ज्योतिषी म्हणे धन्य सुकुमार । जणू आहे दैवी अवतार ।
पुढे हा शककर्ता होणार ॥८॥
चाल २
हा बाळ जिजाबाईचा । सोनुला हा सह्याद्रीचा ॥९॥
हा पुत्र शहाजी राजाचा । हा तान्हा महाराष्ट्राचा ॥१०॥
किल्ल्यावर थाट बारशाचा । पाळणा भारत वर्षाचा ॥११॥
पाळणा
शिवनेरीवर सर्व सोहळा सुवासिनी सार्याभ जाहल्या गोळा
जिजामाउलीच्या घेऊन बाळा । घ्याग गोविंद घ्याग गोपाळा ॥१२॥
पहिल्या दिवशी नदर भेटी । मुख पाहून शर्करा वाटी ।
न्हाऊ घालूनिया धरिले पोटी । टाहो फोडीतो आवळून मुठी ॥१३॥
दुसर्याा दिवशी दुसरा प्रकार । गुढया तोरणे शिवनेरीवर ।
दान धर्म तो केला अपार । कृपा दृष्टी असो बालकावर ॥१४॥

तिसर्याम दिवशी दत्ताची छाया । चौथ्या दिवशी गणेश माया ।
सार्याा दैवतानो यावे सहाय्या । चंद्र सूर्याला आता पुजूया ॥१५॥
पांचव्या दिवशी सटविचा मान । लपत छपत आली चोरुन ।
भाळि लिहिल भविष्य तीन । पुजिल्या कुवारणी झाला सन्मान ॥१६॥
सहाव्या दिवशी स्वच्छता करा । सातव्या दिवशी साती अप्सरा ।
गुप्तपणे तिचा येईल फेरा । लिंबू नारळ टाका उतारा ॥१७॥
आठवा आनंद आता आवरु । नवव्या दिवशी नवस करु ।
भवानी आईची ओटी ती भरु । सांभाळ आई तुझ लेकरु ॥१८॥
दहाव्या दिवशी मोठा उल्लास । सुगंधी अत्तर येई सुवास ।
उगवला अकरावा हा दिवस । पुजून वंदिले त्या मारुतीस ॥१९॥
बाराव्या दिवशी मोठी आरास । इष्ट मैत्रिणी आल्या सर्रास ।
आंगडे टोपडे घाली बाळास । नाव कळू द्या आता सर्वास ॥२०॥

पाळण्याचा हाती धरुन दोर । माय बोलली तीन अक्षर ।
नाव शिवाजी झाले जाहिर । झाला वाद्यांचा एक नजर ॥२१॥
चाल ३
संपला पाळणा मग बसली पंगत ॥२२॥
रंगला पोवाडा शाहीर आला रंगात ॥२३॥
मिळवणी
शब्दाला शब्द सांधून । कवन बांधून ।
गातो वंदून । विभूते शाहीर कवि सम्राट ।
दीक्षित गुरुकृपा ही दाट । म्हणून कळसाला बांधली घाट ॥२४॥

शिवछत्रपतींचा पोवाडा (पोवाडा) – शाहीर भा.ल.रानडे

2010-05-08T23:51:00.000-07:00

नमन
आधी नमन गौरिनंदना । दत्तगुरु याना । संत सज्जनां ।
देशभक्तांना । नारि रत्नांुना । बालावर असू द्या कृपा हीच प्रार्थना ॥जी जी॥
ध्रुपद--धन्य धन्य शिवाजी राणा । मराठी बाणा । अवतारी जाणा ।
स्थापिले हिंदु स्वराज्याला । पराक्रम करुनि अमर झाला र ॥जी॥
जिजाईने थोर तप केले । फळाला आले । बाळ जन्मले । शिवनेरी गडावरति हो खास ।
दुष्ट संहार जणू करण्यास । सारा महाराष्ट्र धरी त्याची आस ॥जी॥
चाल
पाळण्यातले पाय पहावे दैवी बाळाचे ।
विजापुरी हो प्राण वाचवी एका गाईचे ॥
गुलामगिरीची चीड निर्मिली माता--गुरुजीनी ।
दरिखोरी तुडवून पाहिली स्थिति हो जातीनी ॥
जीवीच्या जिवलगां जमविले मोठया कष्टाने ।

मावळ्यात अंगार फुलविला अति चातुर्याने ॥
रोहिडेश्वरा वरती धरली रक्ताची धार ।
संकल्पाला समशेरीला चढली मग धार ॥
चाल
कल्याणचा खजीना लुटून । तोरणा जिंकून ।
वेवस्था लावून । उडविली झोप मोंगलांची ।
गनीमी कावा, रीत साची र ॥जी॥
चाल
अफझुल्ला ठार मारुन । शाहित्याची बोटं छाटून ।
पन्हाळगडाहून निसटुन । दिल्लीस तेज दावुन ।
गेला नजर--कैद चुकवून । आला दक्षिणेत परतुन ॥
चाल
जिजाईचे डोळे पाणावले । बाळ लाभले ।
भले जाहले । भवानि शंकराची कृपा हो ज्यास ।
कशाची वाण पडे का त्यास ॥जी जी॥
चाल
रायगडी मग राज्यारोहण--सोहळा तो झाला ।
पंडित गागाभट्ट काशिचा पुरोहीत सजला ॥
सुवर्ण तुला करुनि गरीबा अमाप दान दिले ।
नजर गुणांवर ठेवुनि त्याने मंत्री नेमियले ॥
परराष्ट्राच्या वकिलानी त्या नजराणे दिधले ।
"गोब्राह्मण प्रतिपालक" ऐसे बिरुद मिरवीले ॥"
गमे सुरक्षा जनतेला, ती देई त्यास दुवा ।
स्वर्गामधल्या देवांनाही वाटावा हेवा ॥
चाल
असं करुनियां आक्रीत । सोळाशे ऐशीत ।
शिवरुप होत । कीर्ति तो अमर करुनि गेला ।
शाहीर भालचंद्र नमित त्याला रं ॥जी॥

शिवसंभव (पोवाडा) – शाहीर करुणेश भि० डोंगरे

2010-05-08T23:44:00.000-07:00

शिवसंभव
सरला शिमगा गुलाल उधळीत पंचमी येई रंगाची
शिवनेरीला चाहुल लागे महाराष्ट्राच्या भाग्याची ॥१॥
जुन्नर क्षेत्री गड शिवनेरी उभा ठाकला डौलात
बुरुजबंद अति सुंदर आणिक भव्य असे तो बलवंत ॥२॥
लेण्याद्रि अन ओझर क्षेत्री कौतुक पाहे गजानन
भीमा शंकरिं वास शिवाचा काय करिल मग तो यवन ॥३॥
निर्दाळित त्या असुरापायी शस्त्रे घेऊनि बहु हाती
महाराष्ट्राची माय भवानी सिद्ध रक्षणा काय भिती ? ॥४॥
अवती भवती फेर धरुनि उंच उभ्या त्या सह्य शिखा
हिरव्या झाडीमधि खेळती मोर वानरे आणि शुका ॥५॥
खाशा वाडयामधीं सजविले दालन जणुं ही इंद्रसभा
शुभ्र रंग त्यावरी रेखिली कुंकुम स्वस्तिक ये शोभा ॥६॥

द्वारपाल अन देवदेवता मंगल चिन्हे आणि किती

वाळ्याचे अन् पडदे सोडुन कलश जलाचे शीत अती ॥७॥

रत्नय मंचकी मृदु शय्येवर मात्र जिजाई विसावली
तेज ओघळे नेत्रां मधुनी गालावरती ये लाली ॥८॥
सुबक पाळणा हिंदोळत त्यावरी चांदवा छतामधी
थरथरती त्या दिपज्योती वाटे क्षण तो येई कधी ॥९॥
उत्तम सुइणी वैद्यराज अन् हकिम देशिंचे आणविले
राजोपाध्ये, हणमंते अन् नाईक सेवेला आले ॥१०॥
फाल्गुन मासी कृष्णपक्ष अन् तिथी तृतीया ये जवळ
महाराष्ट्राची माय माऊली ओठ आवळी सोशि कळ ॥११॥
संध्या छाया करिती किमया पिले-पांखरे जाति घरा
आंदोलत मन आनंदाने अंश प्रभुचा ये उदरा ॥१२॥
अस्ता जाई एक रवी तो दुजा येतसे या भुवनी
आतुर अवघे विश्र्व जणू ती मोदें थरथरली अवनी ॥१३॥
विश्व बुडाले घन अंधारी क्षणभर न कळे काय घडे
चमकुन जाई प्रकाश रेखा रुदन ध्वनी तो कानी पडे ॥१४॥
बाल रुदन ते येता कानी हरखून जाती जन सारे
पुत्र-प्रसवली ती जन-जननी वार्ता क्षणांत ती पसरे ॥१५॥
घेऊनि हाती मशाल दिवटया गडावरी ते जन जमले
आनंदाचे वृत्त ऐकता जयभवानी जय ते वदले ॥१६॥
दिवस उगवता जमुनी सारे गुलाल उधळीत पालविले
तोच रक्तिमा अंगोपांगी लेवुनि पूर्व दिशा उजळे ॥१७॥
कलश जलाचे मीठ मोहर्या आणुनी शुभ्र सुमे बहुती
दृष्ट काढण्या गडकरनी त्या जमुनि बाळ कौतुक बघती ॥१८॥
पळ पळ घटिका, दिवस जातसे पांचवीचे पूजन चाले
सटवाईच्या घुगर्या खाऊन जन अवघे मग विसावले ॥१९॥
आणवुनि ज्योतिषी जमविली जन्म कुंडली बाळाची
दादाजीने मग कथियेली वेळा नाम निधानाची ॥२०॥
द्वादश दिवशी क्षितिज उजळता वाजविती शिंगे बहुत
सनई, चौघडा आणिक मेर्याी, ढोलक ताशे कडाडत ॥२१॥
दागदागिने वसनाभरणे लेउनि जमल्या सुवासिनी
बाळ लेणी अन कुंच्या झबली दाटी जाहली त्या सदनी ॥२२॥
गोट पाटल्या वाक्या, बिलवर नथ वाकी अन गळा सरी
भरजरी पैठण नेसुनि आली दीप कुळाचा घेई करी ॥२३॥
गोंजारुन त्या लावितसे मग तीट काजळा आणि किती
नाना वसने, बाळलेणी ती; नेत्र कौतुके पाणावती ॥२४॥
देउनी हाती बाळ सखीच्या "गोप कुणी घ्या" ती वदली
कर्ण संपुटी नाम बोलली आणि हर्षे सुखावली ॥२५॥
उदरी आले बाल शिवाजी धन्य आज मी झाले
सार्थक होइल मन जन्मीचे हिंदु राष्ट्र जरी मेळविले ॥२६॥
माय जिजाई वदता जैसे तोफ तटावर गडगडली

जाणुनि होती भविष्य नियती बोल तियेचे जणू वदली ॥२७॥

धन्य मातोश्री धन्य जिजाबाई (पोवाडा) – शाहीर विष्णूपंत कर्डक

2010-02-28T03:22:00.000-08:00

धन्य मातोश्री धन्य जिजाई जन्म दिला तिनं शिवबाला ।
पारतंत्र्याची तोडून शृंखला स्वतंत्र करण्या देशाला ।
हिदुस्थानामध्यें हिरवं निशाण फडकू लागलं यवनांच ।
नाम निशाण मग मोडु लागलं स्थाईक हिंदु लोकांच ॥
जिकडे तिकडे जुलुम यवनाचा छळती हिन्दु लोकांना ।
भर रस्त्यामध्यें गाई कापिती । शिवबाला हे सहन होईना ।
हिंदु अबलांना पळवून नेती, लावती आपल्या ते कामा ।
बळजबरीने करती मुसलमान पढवित होते कलमा ।
थोर थोर लढवय्ये मराठे संरक्षक ते राष्ट्राचे ।
पारतंत्र बेडीने जखडले गुलाम बनले यवनांचे ॥
देश पसरले परकीय जाळे । हिन्दु बांधवांचा होतो छळ ।
जिकडे तिकडे हलकल्लोळ । शेतकरी झाले कंगाल ।
मुला बाळांचे होते हाल । आया बहिणी रडती खळखळ ।
किती भटकती रानोमाळ । अस पाहून जीजाईचा बाळ ।
अंतर्यामी सदा जळफळ । कधी देश स्वतंत्र होईल ।
जैसा मत्स्य तळमळ उदकावीण । तैसा शिवाजी ।
स्वातंत्र्यास्तव रात्रंदीन तळमळ ॥
यवनांचा हा जुलूम पाहून शिवराय करि गर्जना ।
मर्द मराठयांना म्हणे बंधुनो कसा साहिता धिंगाना ।
आया बहिणींची अब्रू घेती लाज कशी रे धराना ।
बोडून मिशा भरुन बांगडया लुगडी कारे नेसाना ।
हिन्दुभूमीचे लेक म्हणविता कुठे गेला तुमचा बाणा ।
मायभूमी रसातळाला चालली नेत्र कारे उघडना ।
ढाल तलवार घेऊन भाला हरहर महादेव बोला ।
शत्रुवरी करुन हल्ला देश आपुला जिंकु चला ।
शिवबाची ऐकुन ही गर्जना मावळा उतरला समररंगणा ।
शिवबाला म्हणती सारे धर्मासाठी अर्पू प्राणा ।
मायभवानी सदा यशदानी तलवार देई शिवबाला ॥शिवरायाला कदा न विसरे सदा लटकली कमरेला ।
स्वातंत्र्यासाठीं सारा मावळा लढे संगरी जोमात ।
जिकडे तिकडे मग भगवा झेंडा फडकू लागला किल्ल्यात ।
सारा मावळा एकवट आला । लढू लागला रणांगणाला ।
धर्माचे रक्षण करण्याला देशासाठी अर्पिती प्राणाला ।
जर्जर करिती आपुल्या शत्रुला । किती तरी मग देश जिंकला ।
शिवाजीला राजा केला । सदा वंदिती जीजामातेला ।
अंबाभवानी कुल देवतेला । सुखी केलं आपल्या लोकाला ।
दिसती आनंदात मावळे मग दिसती आनंदात ।
मराठयांच भगव निशाण फडकु लागलं देशांत ॥
देशासाठी किती वीरांनी रक्त सांडूनी भूमीला ।
पारतंत्र्याची तोडूनी बेडी स्वराज्य केलं देशाला ।
शूरवीर नेताजी पालकर, उजवा हात तो शिवाजीचा ।
हिरोजी, बहिर्जी आणि सूर्याजी इंगा जिरवी शत्रूचा ।
मर्द मावळा शूर तानाजी सोडून पुत्राच्या लग्ना ।
स्वराज्यासाठी अर्पूनी प्राणा, घेतला कोंडाणा ।
मुरारबाजी मराठा पडला गड पुरंदरी लढतांना ।शीर तुटलं पर धडानं कापलं त्यान तीनशे हो लोकांना ।
पावन खिंडीमध्यें शिकस्त केली सुखी पोहचण्या शिवराणा ।
पांच तोफांचे आवाज होता । मग बाजी प्रभु सांडी प्राणा ।
हंबीरराव मोहीते मराठा मर्द गडी तो खंबीर ।
शिव कार्याला सदा तय्यार असे त्याची हो तलवार ।
असा किती वीर कामी आला । देश आपला जिंकण्याला ।
शिवाजी सारखा पुढारी मिळाला । म्हणून देश स्वतंत्र झाला ।
सुखी केला आपुल्या लोकाला । धन्यवाद देती शिवबाला ।
सारे नमिती भगव्या झेंडयाला । सदा तय्यार शिवकार्याला ।
मराठे सारे ते हो वीर । शिवरायाचा वाढु लागला विस्तार ॥ध्रु०॥
स्वराज्य स्थापूनी शिवरायाने सारा मावळा एक केला ।
जो जो आडवा झाला त्याला उभा धरुनी चिरीयेला ।
कितीक तरी थोर थोर मराठे स्वराज्यात करिती फाटाफुट ।
परि शिवराय स्वातंत्र्याची करी हो एकजुट ।
बहु प्रयत्ने् शिवरायाने देश आपुला जिंकिला ।
स्वातंत्र्याची मेढ रोवूनी धर्म आपुला रक्षियला ।
असा मोहरा महाराष्ट्राचा अभिमानी जो धर्माचा ।
दैव तयाला आड आले रोग झाला हो गुडघीचा ।
महाराष्ट्राचा हिरा हरपला तारा एकाएकी तुटला ।
मावळ देशाचा दिनमणी अंधार गडद पडला ।
धन्य शिवाजी धन्यच झाला । स्वराज्य स्थापिला ।आपल्या देशाला पारतंत्र्याची तोडून शृंखला ।
देश धर्म आपुला रक्षिला । नाव अजरामर करुन भूमिला ।
शिवराय ते गेले स्वर्गाला । दुःखित केलं आपल्या जनतेला ।
किती वर्णु मी त्यांच्या गुणाला ?
शिवरायानं जन्म घेतला । म्हणूनच हिंदु धर्म राहिला ।
त्यांना रामदास गुरु मिळाला । तुकारामानं उपदेश केला ।
अशा संतांचा लाभ झाला । मराठे तय्यार वेळेला ।
मातोश्रीची मात सारी ही, मातोश्रीची मात ।
शाहीर विष्णुपंत कर्डक गातो कवनात ॥ध्रु०॥

राजमाता जिजाऊ (पोवाडा) – शाहीर भगवान बाळाजी चव्हाण

2010-02-28T03:16:00.003-08:00

धन्य धन्य जिजाऊ माता । त्यांची ही गीता ।
ऐकू जनहिता । विश्व प्रेमाची विमल मूर्ति ॥
मातृ देवता धन्य कीर्ती । पुण्यमय महाराष्ट्र धरती हां जी ॥१॥
पंधराशे अठ्ठण्णव साली । पौर्णिमा भली । पौषाची आली ।
जाधव घराण्यात धून घुमली ॥
’सिंदखेड राजा’ ग्रामी रमली । देव मंदिरे ही दुमदुमली हां जी ॥२॥
गगनास भिडे आनंद । ऐकू ये छंद । दिशाही धुंद । होवुनी गेल्या त्याच समयास ॥
शक्ति उतरली धर्म साह्यास । झाला संतोष सर्व हृदयास ॥जी॥३॥
(स्वगत : दिवसा मागून दिवस लोटले. जिजाऊ (राजकन्या) थोडया मोठया
झाल्या असतील आणि एक दिवस)
वेरुळकर मालोजी भोसले जहागीरदार
रंग पंचमी निमित्त आले जाणुनी परिवार ॥१॥सुपुत्र त्यांचे नाम शहाजी सोबत दिलदार
सहज समोरी तिथे पातली जिजाऊ सुकुमार ॥२॥
मालोजीना जाधव म्हणती बघा सून तुमची
रंग उधळुनी करते चेष्टा अपुल्या नवर्या ची ॥३॥
(आणि तोच शब्द नियतीने मालोजी राजांच्या पश्चात् खरा ठरवला.
जाधवराजांची कन्या महाराष्ट्राची राजमात होण्यासाठी बोहल्यावर चढली.)
नियतीने शब्द झेलला । खरा तो झाला ।
योगायोग आला । लग्न लागले मुहुर्तास ।
भूषण भोसले घराण्यास । पुणे प्रांतीय सूर्यवंशास ॥जी॥१॥
चालुनी सात पाऊले । भाग्य गृही आले । पुण्य उतरले ।
पाहुनी नवी सूनबाई ॥ कौतुक करती उमामाई । भेटली खरी अंबाबाई ॥२॥
घातला लग्न गोंधळ । उजळले स्थळ ।
गर्जे संबळ । स्वस्थता तरी मनी नव्हती ॥
प्रजाजन इथले हळहळती । दुष्ट येवुनी त्यांस पिडती ॥३॥
(स्वगत : असं काय घडलं होतं त्या वेळीं ?)
मंदिरे नष्ट ती झाली । व्याकुळता येथें आली ।
ना कोण कुणाचा वाली । आंदोळुन पृथ्वी गेली ।
पापी ते जाहले पुष्ट । देती ते कष्ट ।
संस्कृती नष्ट । ही जीर्ण अवस्था केली । तरु लता उन्मळून मेली ॥
चाल : १
त्या समई भयानक स्थिती । इतिहासा प्रति ।
वर्णिली इति । भूतळी कहर एक झाला ॥
सत्य सन्मार्ग तिथे हरला । पुण्य प्रेमाचा उदय विरला ॥१॥
उसळुनी क्रोध अंगात । राक्षसे घात ।
करती रस्त्यात । जगया नको जीवन करती ॥
भगिनी भ्रष्ट त्या कितीक मरती । प्रेत पाहुनी नयन भरती ॥२॥
येवुनी पूर्ण ही ग्लानी । झाली ती हानी ।डाली अवनी । काम मोहाचा आला संचार ॥
नियतीने केला होता अविचार । कळेना कुणा धर्म सुविचार ॥जी॥
(सत्य हा सर्वाचा एकच धर्म आहे याच मताच्या आऊ साहेबा होत्या. आणि म्हणून....)
आऊ साहेबा जिजा माउली खर्या् ’लोकमाता’
जन कल्याणा करीत होत्या हृदयातून चिन्ता ॥१॥
वाद तयांचा अखेर होता दुष्ट दुर्जनांसी (कारण) ?
कारण होत जगता यावे संत सज्जनांसी ॥२॥
(स्वगत : समृद्ध भारतावर परकीयांनी आक्रमण केलं,
प्रजेला लुटलं आणि त्यांची सेवा केली मात्र, आपल्याच लोकांनी.)
चाल : ४
इथे होते मराठी राजे गुलाम बनलेले । जी॥
संस्कृतीवान राष्ट्राचे तुकडे पडलेले । जी॥
शत्रूला मित्र ही होते फितूर झालेले । जी॥
स्वातंत्र्य सूर्य बुडविण्या नित्य टपलेले ॥जी॥
(स्वगत : या विकृतीच जिजाऊनी निरीक्षण केलं आणि ....)
पाहुनी ऐशी विकृती । सांगते सती ।
ऐका हो पती । अलंकार घडवा एक मजला ॥
करा स्वातंत्र्य हिन्द अबला । विनविते विनंतीने सुबला हा जी ॥१॥
ना तरी जीवन हे व्यर्थ । जळो हा स्वार्थ ।
ऐका परमार्थ । लोक हे करा संघटीत ॥
मारावी शत्रू संगे जीत । जन्म भूमिची ठेवा प्रीत ॥२॥
मी तुमची हृदय नायिका । खरी सेविका ।
गडबडू नका । प्रतिज्ञा हृदय जोडण्याची ॥
नाही कोणास मोडण्याची । सर्व बंधने तोडण्याची ॥३॥
(स्वगत : या स्वातंत्र्य संपन्न अलंकाराची मागणी करताच शहाजी राजे गडबडले---ते म्हणाले----)
चाल : ४
क्षणि सुन्न शहाजी झाले, बोलते काय ही राणी
का वेड हिला लागावे ? का स्थिती अशी दीनवाणी
काय ही सखीची प्रीत । उलट ही रीत । मारते जीत ।
हीज कसे कुणी समजावे । ही असे पूर्ण तर ज्ञानी ॥१॥
चाल १
(हिन्द भूमिवर स्वातंत्र्य प्रस्थापित करण्यासाठी निसर्गाने अजून कुणी
शक्तिशाली पुरुष निर्माण केलाच नव्हता आणि त्यामुळे जिजाऊंच स्वप्न शहाजी
राजांकडून साकार होण्यासारखं नव्हतं. हे जिजाऊंनी जाणलं, आणि...)
घेउनी हाती तलवार । चमकती फार ।
जिजाऊ स्वार । होवूनी करु लागल्या संचार ॥
कराया दुष्टतेचा प्रतिकार । फुलविती युद्ध नीती अंगार ॥जी॥१॥
एकाग्र करुनिया मन । लाविती ध्यान ।
सोडती बाण । सामूहिक निष्ठा वाढण्याला ॥
कुलीन ललनाना रक्षिण्याला । क्रोध अन्याय मर्दिण्याला ॥हांजी॥२॥
रणचंडी सारखे रुप । पाहुनी पाप ।
भ्याले आपोआप ।:जिजाऊ म्हणती देश अमुचा ॥
धरा अभिमान थोर त्याचा । करावा पुकार स्वातंत्र्याचा ॥जी॥३॥
(स्वगत : जिजाऊ साहेबांनी युद्ध नीतीचे शिक्षण लहान वयातच जाणून घेतले.
पण त्यांना आता हवे होते मनुष्य बळ. त्यासाठी तुळजा भवानीला, अंबा
भगवतीला, काली मातेला आळवू लागल्या.)
ही पूर्ण तयारी झाली । परि बळ पाठीशी नाही
तूं धांवत अंबा बाई । संचार कराया येई
अंधार दाटला इथे । पुण्य घट रिते । जाहले जिथे ।
त्या इलाज अमुचा नाहीं । दे पाठींबा लवलाही ॥३॥
(जिजाऊंची प्रार्थना आत्मनिष्ठ होती. भगवतीने व्याकुळतेची प्रार्थना ऐकली
आणि कांही दिवसानंतर जिजाऊच्या पोटीं शिवनेरीवर हिंदवी स्थापण्यासाठीं राजे अवतरले त्यावेळीं)
धन्य तो किल्ला शिवनेरी । गजर एक करी । कल्पना खरी ।
सूर्य चमकला आज गगनात ॥ हास्य उमलले तसे भुवनात ।
सह्य हिमगिरी बोले कवनात जी ॥१॥
जागले गिरी डोंगर । देती ललकार ।
झाला अवतार । शिवाजी पुत्र थोर ठरला ॥
डाव मैदानी दुष्ट हरला । दया प्रेमाचा मार्ग धरला जी ॥२॥
भगवान बाळाजी । सुत । प्रथम भागात ।
आहे विनवीत । कृपा ही जिजामाउलीची ।
छत्रपती, संत, सज्जनांची । कल्पना महाराष्ट्र पथकाची ॥३॥

राजमाता जिजाऊ (पोवाडा) – शाहीर भगवान बाळाजी चव्हाण

2010-02-28T03:16:00.001-08:00

नवा आवेश (पोवाडा) – शाहीर भगवान बाळाजी चव्हाण

2010-02-28T03:06:00.000-08:00

आला नवा आदेश, बिजातुन स्फुरला नव अंकुर

महाराष्ट्र देवता वाजवी, मंजूळ सनई दूर ॥ध्रु०॥

स्वागत करती दाहि दिशा या, ओवाळून आरति शिवाला ओवाळून आरति

फितुरीचा तो खेळ हरविण्या संत थोर जागती आमचे संत थोर जागती

जिजा माउली पुण्य उधळती राष्ट्रातील घरभर ॥ध्रु०॥महाराष्ट्र ॥१॥

शौर्याचे रणशिंग फुंकुनी शूर दावितो बाणा अमुचा शूर दावितो बाणा

शत्रूसंगे झुंज खेळतो सवंगडयासह राणा शिवबा सवंगडया सह राणा भव तापाचे संकट हरले सुख चाले तूर तूर ॥ध्रु०॥महाराष्ट्र ॥२॥

गिरी शिखरातून नद्या वाहती भय सोडून खळखळ वाहती भय सोडून खळखळ

अभयाचे वरदान मिळाले उसळून आले बळ तयांचे उसळून आले बळ

नत मस्तक होवूंया शिवाच्या जाउन चरणावर ॥ध्रु०॥महाराष्ट्र ॥३॥

भिमा कोयना काठावरली क्षेत्रे ही जागली आमुची क्षेत्रे ही जागली

पंढरपुरच्या विठूरायाला शांत झोप लागली पहा हो शांत झोप लागली

वारकर्‍यांच्या कंठा मधुनी घोष घुमे हर हर ॥ध्रु०॥महाराष्ट्र ॥४॥

पुरोगामी छत्रपती (पोवाडा) – शाहीर आत्माराम पाटील

2010-01-26T01:58:00.000-08:00

हिंदवी स्वराज्याचा जनक । लोकनायक ।

राष्ट्रपाईक । छत्रपति शिवाजी महाराज ॥

जगत् युग पुरुषाचा ताज । महामानवी आत्मतेज ॥

तो सत्त्वगुणांचा चंद्र । जनीं राजेंद्र ।

रणीं महारुद्र । त्रिगुणसंपन्न तीव्रबुद्धी ॥

राजकर्तव्य दक्ष नृपती । जगांतिल महान् मुत्सद्दी ॥

चाल

साम्राज्यशाहीचें प्रस्थ उभ्या अवनीत ।

आन् आदिलशाही मोगलाई देशांत ।

ह्या राहुकेतूंच्या जबरदस्त ग्रहणांत ।

हा भारताचा भास्कर । सह्याद्रीवर ।

खुले प्रखर । स्वराज्य नाथ ॥

चाल

जमिनदारी जहागिरदारीला दिली मूठमाती ।

समता निर्मून समर सिद्धिला केली सैन्य भरती ॥

चाल

पकडला मोहिते मामा । नात्याची धरली नाहीं तमा ॥

तो चंद्रराव सासरा । लावला त्याला कासरा ॥

सोडला नाहीं फितूर सगा सोयरा ॥ तो कठोर कर्तव्याचा होता मोहरा ॥

चाल

घरभेदे शासिले घेतले जन विश्वासांत ।

जनता युग निर्माता शिवबा पहिला विश्वांत ॥

चाल

ती सुभेदाराची सून । असहाय बंदिनी असून ॥

ते मुसमुसतें तारुण्य । तें रसरसतें लावण्य ॥

शिवनीति कराया हरण । मदनानें मारला बाण ॥

पण शिवराया नितिमान । मदनास आणले शरण ॥

चाल

देऊनी वसनें अरिसुंदरीला मानियली माता ।

शत्रुच्याहि अब्रूचा रक्षक शिवराया होता ॥

चाल

सैन्यांत होते रणवीर । ते सर्वं धर्माचे वीर ॥

तानाजी, बाजी झुंजार । नेताजी नि पासलकर ।

तसे होते आरमारावर । नेकीचे मराठे वीर ॥:

इब्राहिम खान बहादुर । दौलतखान रणशूर ॥

आग्र्र्‍याच्या संकटावर । सुटकेची मात करणार ।

शिवबाला साथ देणार । ते राम रहीम मैतर ।

हिरोजी नि मदारी मेहेतर ॥

चाल

स्वराज्य कामीं पणीं लाविले सर्व पंथ धर्म ।

महान राष्ट्रीयतेचा केला महाराष्ट्रधर्म ॥

चाल

तो प्रतापगडचा खटका । पन्हाळी सटका ।

आग्र्‍याहून सुटका । शक्ति बुद्धि न् युक्तिवान ॥

दाखवी शिवबाची शान । विवेकी प्रसंग अवधान ॥

चाल

तो दास होता संताचा...संताचा । हव्यास गुणी पंथाचा ॥ जी जी जी ॥

तो हरहर रणवंताचा....वीरांचा । तो ऋणी सदा शहीदांचा ॥जी जी जी ॥

गावया पवाडा त्याचा....अहो त्याचा । तो प्रेरक डफतंताचा ॥जी जी जी ॥

चाल

वीर रसानें खडा कराया अवघा सह्यकडा ।

तानाजीच्या वीर-गतीचा वदवी पोवाडा ॥

चाल

जयसिंग स्वारीचा बदला । सुरतेवर चढवी हल्ला ॥

नाडीलें नाहीं कोणाला । अन् सज्जन गुणवानाला ।

नाडीलें न महिलां बालां ॥

चाल

दानशूर स्वर्गीय शेठ तो परीख मोहनलाल ।

कीर्ति ऐकुनी सुखी राखला विधवेचा महाल ॥

चाल

कृष्णेची दौड तुफान । शत्रूचे उडवी भान ॥

ती बघतां खडग भवानी । शत्रूची दाणादाणी ॥

सिद्दीचा उतरे माज । शरणीले पोर्तुगीज ॥

इंग्रज राहिले चूप । पाहूनी शिव प्रताप ॥

दिल्लीला आला ताप । दुनियेची उडाली झोंप ॥

चाल

सह्याद्रीच्या कडेकपारीं लढला शिवराया ।

हिमालयाच्या स्वातंत्र्याचा घडला मूळ पाया ॥

चाल

श्रीछत्रपती शिवराय । हिंद सरताज ।

अवनीचा साज । आठवा शौर्य स्वरुप गुण ॥

आत्मारामाची तुम्हा आण । चालवा नवा हिन्दुस्थान ॥